Вернуться к обычному виду

АҦсны ЖӘЛАР РЕИЗАРА – АПАРЛАМЕНТ

Аофициалтә саит

Аҧсны Аҳәынҭқарра Аҧсабаратә цхыраагӡақәа


Агеографиатә ҭыҧ

Аҧсны Аҳәынҭқарра аҩада-мраҭашәаратәии аҩадатәии аҳәаа аӡиас Ҧсоу арыҕьарахьтәи аҧшаҳәа, анаҩс аӡы еиҩызшо Кавказтәи Ашьха Хада ақәцәи ирықәсны ицоит. Мрагыларахьтәи аҳәаа Аҧсуа –Шәантәылатәи акаҵәареи, Кәыдры аладатәи аҩхааи, Егры аладатәи агани ирываланы ицоит. Аҧсны аладахьала Амшын еиқәа аҿыкәыршоуп.

Аҧсны Аҳәынҭқарра адгьылҵакыра аҩада-мраҭашәарантә алада-мрагыларахь 170 км артәоит, аладантә аҩадаҟа - 66 км. Аҧсны Аҳәынҭқарра амшын аҧшаҳәа 214 км инаӡоит. Иара 43°35' 42 °27' аҩадатәи аҭбаареи 40°00' 42°0' мрагыларатәи ауреи рыбжьара ишьҭоуп.

Аҧсны Аҳәынҭқарра азеиҧш дгьылҵакыра 8665 км² артәоит.

Аҳауа

Аҧсны Аҳәынҭқарра асубтропикатәи ибжьаратәуи амаҟақәа рыбжьара ахыгаратә цәаҳәаҿы ишьҭоуп. Аҳауа ашыреи ирацәаны илеиуа атмосфератә лышәшәарақәеи акьыртә цәаҳәаҟны акарсттә процессқәа рыҿиареи авулкантәи акристалтәи жәлақәа рыла ишьақәгылоу аҭыҧқәа рыҟны хыхь иҟоу аӡқәа рыжәпара иацхраауеит. Аҳауа аҵакы дуӡӡоуп арелиеф ашьақәгылараҿы – аскульптуратә форма маҷқәа, ганкахьала, даҽаганкахьала, - аҽеизакратә формақәа. Аҧсны Аҳәынҭқарра илаҟәу аҭбаарақәа рыҟни иҧхоу Амшын еиқәа аҿықәи аҟны иахьышьҭоу, насгьы атәыла иаҧынгыланы изыхьчо Кавказтәи ашьха Хадеи ашықәсбжьаратә ҳауа аҧхарра шьақәдыргылоит.

Аҧсны Аҳәынҭқарра Амшын еиқәа аҧшаҳәа ашықәсбжьаратә ҳауа аҧхарра +13° - +14° рҟынӡа артәоит, ари ҳара ҳапланета ашықәсбжьаратә ҳауа иазааигәахоит.

Ашықәсбжьаратә ҳауа аиҧшымзаара (зегь раасҭа иҧхои зегь раасҭа ихьшәашәоу аҳауеи) +17, 5° – +19° рҳәаа иҭагӡоуп, насгьы амшын аҧшаҳәеи ашьхаҳаракыратә цәаҳәеи рҿы +18° рҟынӡа иҟоуп, ашьхабжьаратә цәаҳәаҟны +19° иреиҳауп.

Агидрографиа

Кавказ аладатәи акыӡҕаҿы Аҧсны Аҳәынҭқарра аҳәаақәа рыҩныҵҟа иахьатәи анаҟәоуқәа рышьақәгылареи реиқәырхареи рзы аҭагылазаашьа бзиақәа ыҟоуп. Имӡыҭуа асқәа аладатәи рцәаҳәа Аҧсны ашьхараҿы иахьатәи аамҭазы мраҭашәараҿы 2700 м инадыркны мрагылараҿы 2800-2900 м рыбжьара инаӡоит. Ари Кавказ зегь аҟны раасҭа илбааганы иҟоу цәаҳәоуп. Анаҟәоуқәа еиҳа ирацәоуп Кәыдры ахыхь. Аҧсны еиҳа лассы-ласс иуҧыло анаҟәоу хкқәаны иҟоуп: иҭакнаҳау, адәҳәыҧштә, нас аҭаҳаратәқәа (каровые). Аҧснытәи анаҟәоуқәа рацәак идуқәаӡам, 2км инареиҳаны аура змоуқәоугьы маҷуп.

Аҧсны 120 ӡиас ыҟоуп, урҭ иааидкыланы раура 5000 км иреиҳауп. Аӡы ажәпара 0,6км/км² артәоит. Уи ажәпара еиҳауп ашьхараҿы акарсттә ӡқәа ахьыҟам ацәаҳәаҿы. Аҧсны иҟоу аӡиасқәа иреиҳауп Кәыдри (Сакьан налаҵаны) Бзыҧи . Урҭ роура 100 км иреиҳауп. Арҭ аӡиасқәа Аҧсны иҟоу аӡиасқәа зегьы рахьтә 1,7% ааныркылоит, аурыла (229 км) Аҧсны аӡиасқәа зегьы ааицҵаны раура аҟныт0 4,5% ааныркылоит.

50 км инадыркны 100км рҟынӡа аура змоу аӡиасқәа ҧшьба ыҟоуп. Урҭ раура 228 км (рзеиҧш аураҟнытә 4,5 % ) ыҟоуп. 30 км инадыркны 50 км рҟынӡа (иҟоу зегь рыҟнытә 8,3% ) аура змоу аӡиасқәа жәаба ыҟоуп, урҭ 375 км (зегь еицҵаны раураҟнытә 7,5%) инаӡоит.

Еиҳа ирацәоуп 10 км инадыркны 30 км рҟыӡа аура змоу аӡиас маҷқәа. Ус иҟоу аӡиасқәа 66 ыҟоуп (даҽ.иаҳҳә. 55%). Иааидкыланы зегьы раура 975 км рҟынӡа инаӡоит, мамзаргьы Аҧсны иҟоу аӡиасқәа зегьы еилаҵаны ирымоу роура аҟнытә 1/5 ахәҭа раҟара ааныркылоит.

Аҧсны аӡиасқәа зегьы иреиҳауп аӡиас Кәыдры аӡиас Сакьан налаҵаны. Уи аура 129 км инаӡоит. Ари аӡиас ахьӡ аиуит 84 км змоу аӡиасқәа Сакьани Гәандреи анеилала ашьҭахь. Уи аӡы иҭоу ала Аҧсны аӡиасқәа рыҩныҵҟа актәи аҭыҧ ааннакылоит. Аӡы иҭоу ала Аҧсны аӡиасқәа рахьтә аҩбатәи аҭыҧ аннакылоит аӡиас Бзыҧ. Уи аура 110 км инаӡоит. Арҭ аҩ-ӡиаск рыӡҭачыра – 3540² км рыҵаркуеит. Ари Аҧсны Аҳәынҭқарра адгьылҵакыра зегьы аҟны 4,01 % артәоит.

Аҧсны 186 ӡиа ыҟоуп. Урҭ реиҳарак ашьхаҳаракырақәа рҿы ишьҭоуп. Аӡиақәа рацәаны ишыҟоугьы, дара зегьы еилаҵаны рзеиҧш ҵакыра 5,23² км иреиҳаӡам, насгьы Аҧсны адгьылҵакыра зегьы аҟнытә 0,06 % роуп иааныркыло. 3/4 иреиҳаны изҵазкуа аӡиақәа 1 га иеиҵоуп. Аҧсны аӡиақәа зегьы ирылукаартә иҟоуп Риҵеи

Амтҟьали. Риҵа Ду ақәыҧшылара 1км³ иреиҳауп, аӡиақәа Амтҟьали Бабасыри рҵакыра хаз-хазы – 0,5 ² км рҟынӡа ыҟоуп.

Аҧсны арелиеф иабзоураны аӡҟычрақәа иааныркыло аҭыҧ маҷуп. Акаршәрақәа рҿы урҭ еиҳа ирацәоуп алада-мрагыларатәи ацәаҳәаҿы. Анаҩс, аӡхықәқәа ирываршәны дгьылбжьахаланы иуҧылоит аӡиасқәа рықәқәа рҿы. Иара убас ашьхаҳаркырақәа рыҟны аӡы ацара ахьыуадаҩу аҭыҧқәа рыҟны.

Аҧсны ахьынӡанаӡааӡо ирацәоуп адгьылаҵаҟатәи аӡқәа. Урҭ зегьы еиҧшӡам ахимиатәи агазтәи еилазаашьала, аминералтә шьақәгылашьалеи аҧхарреи рыла, еикәшашьалеи, хыхь иҟоу аӡқәеи дареи реимадашьалеи, лшарақәас ирымоу рыла. Аҧсны аӡаҵаҟатәи аӡқәа рыла абеиара зыбызоуроу ари аҭыҧ аҿы иҟоу агеологиатә еилазаашьеи агемоморфологиатә ҷыдарақәеи инарықәыршәаны азеиҧш гидродинамикатә ҭагылазаашьа бзиа ауп.

Адгьыл иамоу алшарақәа

Аҧсны акаршәрақәа рыҟны иуҧылоит аллиувиалтәи, ахәатәи, аӡҟычратәи нышәқәа. Еиҳа ирацәоуп аллиувиалтәқәа. Урҭ рзеиҧш ҵакыра 70000 га иреиҳауп. Аҧсны аллиувиалтә нышәқәа ибзиоу аӡи аилазааратә бзиақәеи рымоуп. Уахь иузрылаҵаӡом аӡхықәқәеи амшынҿықәтәи ацәаҳәақәеи рыҟны иҟоу аллиувиалтә нышәқәа. Урҭ амеханикатәи, ахимиатәи, абаҩтәи еиҧшымзаарақәа рымоуп. Арҭ анышәқәа хыҵәыҵәаауп.

Ашьхақәа ршьапқәа рҿы анышә ҩежьи, анышә ҟаҧшьи иеицны иахьуҧыло ыҟоуп. Арҭ адгьылқәа зхала иҟалаз шракәугьы иеиҧшу абиоҳауатәи орографиатәи ҭагылазаашьаҿы ишьақәгылоит. Аҧсны абеирақәа ирылаҧхьаӡоуп.

Ашьхара-бнаратә дгьылқәа Аҧсны ирыҵаркуа аҭыҧ рацәоуп, излеиҧшымгьы маҷӡам. Ари аиҧшымзаара зыхҟьо арелиеф аиҟарамреи амшын инахыкны ирымоу ҳаракырақәеи, ахәқәа реиҧшымзаареи роуп. Абри ацәаҳәаҿы еиҳа лассы-ласс иуҧылоит анышә еиқәаҵәеи аилабааратә-карбонаттә нышәқәеи.

Аҵиаа.

Аҧсны ҵиаала абеиареи аиҧшымзаареи зыбзоуроу арелиеф аҟазшьеи, алитологиатә еилазаареи, аҳауеи, анышәи роуп. Зыда ыҟам аҧсуа фауна атәы аҳәоит арҭ аҭыҧқәа мацара ирҷыдаҟазшьоу 82 ҵиаа хкы, иааизакны 2000 хкы рҟынӡа аҵиаа. Аҧсны афлора, еиҳаракгьы, акарсттә цәаҳәаҟны иуҧыло Аҩадатәи адгьылкәымпылбжа зегьы аҿы иуникалтәуп ҳәа иҧхьаӡоуп.

Аҧсны адгьылҵакыра абжеиҳарак бнарала ихҟьан. Абнала ихҟьоу адгьылҵакыра 493,6 нызқь га артәоит. Аҧсны абнарақәа рыҟны 180 инарзынаҧшуа аҵла-чықьтә хкқәеи 50 ҵла хкқәеи ыҟоуп.

Аҵла - чықьтә хкқәаны иҟоуп авитаминзлыҵуа, афатәзлыҵуа, ацыхәтәқәа, арҩычагақәа, ахәшәтәыгатәқәа, амзашатәқәа, анышәрҕәҕәагақәа, ацхазлыҵуа, аефирхәшәатәқәа, акаучуктәқәа, ашьақарҵлақәа, атанидозлыҵуа, арҵәыгатәқәа. Еиҳа ирацәоуп: ашә, аҧса, ахьа, аџь, ашыц, ал, ахьаца. Раҧхьа амшын қәыҧшылараҟнытә 600м ахьыбжьоу аҳаракыраҟынӡа ирызҳауеит ал, ахьаца, ахьа, ашә уҳәа рыла ишьақәгылоу иеилаҧсоу абҕьыбнақәа. Аҩада, 1600 м рҟынӡа иуҧылоит ашә-ахьатә бнақәа, иҵегьы ҩадаҟа 1800-2000м рҟынӡа аҳаракырақәа рҿы агәырбҕьыҵлабнақәа, еиҳа ирацәоуп абнаҧсара.

Аҧсны абнақәа рахьтә 75% инарзынаҧшуа абҕьыжәпақәа иааныркылоит, 17,5% - агәырбҕьыҵлабнақәа, 7,5% - абыҕьтатақәа.

Аҧсны адгьылҵакыраҟны 11% - ҷыдала ихьчоу ҧсабаратә ҭыҧқәоуп: Пицунда-Мысратәии Ҧсҳәы-Гәмысҭатәи аҳәырҧсарреи Риҵатәи арелиқттә милаҭтә парки. Аҧсны Гәылрыҧшь араион аҟны Кәыдрытәи амилаҭтә парк аҧҵаразы апроект аналыршаха, Аҧсны адгьылҵакыраҿы аҳәырҧсарратә дгьылқәа 27% ааныркыло иҟалоит.

Аҧстәқәа

Аҧсны иаҷыдаҟазшьоу афауна альпиатәи ацәаҳәаҟны иуҧылоит. Ароуп иахьыҟоу Кавказ иҟоу афауна аиҳарак: кавказтәи абҕаџьма(Carpacaucasica, кавказтәи адәҳәынаҧ (Microtusnivalis), Прометеи иҳәынаҧ Prometheomysschaposchnikowi) , кавказтәи ашьапықамсеи(Lyrurusmlocosiewieczi) акаҧкаҧи (Tetragalluscaucasicus)..

Аҧсны иалсны ицоит Евро-Азиатәи аконтинент иатәу аҧсаатә рмиграциатә мҩа ду . Ара иҟоу 294 ҧсаатә хкы ашәҟәы иҭаҩуп. Урҭ ирылоуп, шамахамзар, иуҧымло ахкқәа реиҧш аӡра иаҿугьы: ашьхауарба, ашьшьыга, амамырџагә еиқәаҵәа, ашьауардын-саҧсан, аҵырҟьа цәаҧшь, амшынҟыз, аӡыцәа шкәакәа ду уҳәа уб.егь.

Агыгшәыгқәа рахьтә иҟоуп кавказтәи амшә еиқәаҵәа, абгалаџ, абга, абгахәыҷы, адәыҭәҳәа, абнацгәы, абнацыҕи ахаҳә цыҕи, аҧшӡеи.

Ашәарах рахьтә иуҧылоит кавказтәи абҕаџьма, европатәи абынҽа, ашьабсҭа, ақәасаб. Лассы-ласс иуҧылоит абынҳәа. XX ашә. 20-тәи ашықәсқәа рзынӡа Аҧсны абнақәа ирыман кавказтәи адоумбеи (зубр), иара убас XIX ашә. аӡқәа ирыман аӡымшә.

Аҧсны хыҧхьаӡара рацәала иҟоу аҳаҧқәа ҽыцәҵәахырҭас ирымоуп ахәылҧҵысқәа. Урҭ 21 хкы рҟынӡа ыҟоуп ҳәа азгәаҭоуп. Аҳаҧқәа ирҭоу афауна еиҳарак абҕа змам аҧстәқәа роуп. Еиҳа ижәытәӡоу аҳаҧқәа рҿы иуҧылоит зыда ыҟам аҧстәы хкқәа. Убас, Афонҿыцтәи аҳаҧы иамоуп троглокарис (Troglocarisschmidtiifajei) захьӡу амшынҧстәы, аҳаҧы бжы (Janeilusgloriosus)..

Агерпетофаунаҟнытә иалкаатәуп ара иуҧыло (Viperakaznakowi) кавказтәи амаҭ дуи амшынбжьааратә акәуеи (Testudograeca), аҽаҩрадаҕь цәыши. Ари аҽаҩрадаҕь иара иҟоу ахкқәа зегьы иреиҳау ахкқәа рахь иаҵанакуеит.

Аҧсны Амшын еиқәа еиҳа иаҷыдаҟзшьоу афауна аҟнытә аҧсыӡқәа рахь иҧхьаӡоуп: афранџь (Salmotrutta), ақьаҧыр, ашәиаҟ, амлагәыр, агәыҵаҧшь, ақамашьиа (аҷыҷмаса); адельфин ганшкәакәақәа, азовтәи, афалина; амедузақәа – аурелиа, корнерот, ризостома; амолиускақәа – амиди, венус, кардиум, рапана уб.иҵ.

Аҧсны ашьха раҩашқәа ирҭоуп акалмаҳа (Salmotrutta). Амшынҿықәтәи акаршәрақәа рыҟны апҟызратә ӡиақәа ирымоуп апҟаз, аткәицар.

Хкырацәала иҟоу ахәаҷамаҷақәа рыҟнытә иалкаатәуп ареликттә хкқәа ҩба: абжы ду – кавказтәи ажужелицеи Аҧсны алада-мрагыларатәи амшынҿықәтәи абнақәа рыҟны уажәааигәанӡа иуҧылоз брамеиа Ледерера захьӡу абжи.